शिखरको सपना कि चिरनिद्रा? किन विश्वका अग्ला हिमालहरूमा ज्यान गुमाएका धेरै पर्वतारोहीका शव कहिल्यै घर फर्किँदैनन्?
काठमाडौं । विश्वका अग्ला हिमालहरू मानव साहस, आत्मविश्वास र असम्भवलाई सम्भव बनाउने इच्छाशक्तिका प्रतीक हुन्। प्रत्येक वर्ष संसारभरबाट हजारौँ साहसी पर्वतारोहीहरू सगरमाथा, के–टु, मनास्लु, अन्नपूर्ण, ब्रड पिक, धौलागिरि र अन्य आठ हजार मिटरभन्दा अग्ला हिमालहरू चढ्ने सपना बोकेर नेपाल, पाकिस्तान र तिब्बत पुग्छन्। कसैले इतिहास रच्न, कसैले आफ्नै सीमालाई चुनौती दिन, त कसैले जीवनको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि हासिल गर्न हिमालतर्फ पाइला चाल्छन्। तर सबैको यात्रा सफलतामा टुंगिँदैन। कतिपय आरोही शिखर छोएर सुरक्षित फर्किन्छन् भने धेरैले हिमालकै काखमा अन्तिम सास फेर्छन्। सबैभन्दा पीडादायी पक्ष के हो भने तीमध्ये धेरैको शव कहिल्यै परिवारसम्म फर्किँदैन। उनीहरूको अन्तिम विश्रामस्थल हिमाल नै बन्छ। यो केवल मौसमको कठोरता मात्र होइन, प्रकृतिको अटल नियम, विज्ञान, मानवीय जोखिम, आर्थिक यथार्थ, पर्वतारोहणको अन्तर्राष्ट्रिय आचारसंहिता र स्वयं आरोहीहरूको अन्तिम इच्छासँग जोडिएको गम्भीर विषय हो।
विश्वका अग्ला हिमालहरूमा दशकौँदेखि रहेका केही शवहरू त नयाँ आरोहीहरूका लागि प्राकृतिक ‘ल्यान्डमार्क’ अर्थात् बाटो चिनाउने चिनारीकै रूपमा परिचित बनेका छन्। यसको सबैभन्दा चर्चित उदाहरण सगरमाथाको उत्तर–पूर्वी मोहडामा रहेको ‘ग्रीन बुट्स’ हो। सन् १९९६ मा ज्यान गुमाएका भारतीय पर्वतारोही चेवाङ पाल्जोरले लगाएको हरियो बुटका कारण उनको शव विश्वभर ‘ग्रीन बुट्स’ नामले परिचित बन्यो। झन्डै दुई दशकसम्म हजारौँ आरोहीहरूले त्यही शवलाई आधार मानेर आफू शिखरको कति नजिक पुगेको अनुमान लगाउने गर्थे। त्यसैगरी, सन् १९९८ मा मृत्यु भएकी अमेरिकी पर्वतारोही फ्रान्सेस एरेन्टिएभको शव ‘स्लिपिङ ब्युटी’ नामले चर्चित रह्यो। पछिल्ला वर्षहरूमा केही शवहरू मुख्य मार्गबाट हटाइए पनि आज पनि विश्वका अग्ला हिमालहरूको काखमा सयौँ पर्वतारोही चिरनिद्रामा छन्। हिमालले उनीहरूलाई समयसँगै बरफको स्मारकमा रूपान्तरण गरिदिएको छ।
समुद्री सतहबाट ८,००० मिटरभन्दा माथिको क्षेत्रलाई विश्वभर ‘डेथ जोन’ भनेर चिनिन्छ। यहाँ वायुमण्डलीय चाप अत्यन्त कम हुन्छ र अक्सिजन सामान्यभन्दा करिब एक तिहाइ मात्र उपलब्ध हुन्छ। यस्तो उचाइमा मानव शरीरका कोषिकाहरू विस्तारै नष्ट हुन थाल्छन्, सोच्ने क्षमता कमजोर बन्छ, सामान्य हिँडाइसमेत कठिन हुन्छ र केही समयभन्दा बढी बस्नु नै मृत्यु निम्त्याउन सक्ने अवस्था सिर्जना हुन्छ। तापक्रम माइनस ३० देखि माइनस ४० डिग्री सेल्सियससम्म झर्छ, तीव्र हावा चल्छ र मौसम केही मिनेटमै बदलिन सक्छ। यस्तो अवस्थामा जीवित मानिसलाई आफ्नै ज्यान जोगाउन हम्मे–हम्मे पर्ने ठाउँमा बरफजस्तै जमेको शवलाई काँधमा बोकेर तल ल्याउनु लगभग असम्भवजस्तै कार्य मानिन्छ।
विश्व पर्वतारोहण समुदायमा एउटा अघोषित तर अत्यन्त कडा सिद्धान्त लागू हुन्छ—‘एउटा मृत शरीरका लागि अर्को जीवित मानिसको ज्यान जोखिममा पारिँदैन।’ यही कारण अधिकांश अवस्थामा उद्धार टोलीले जीवित आरोहीहरूको उद्धारलाई पहिलो प्राथमिकता दिन्छ। विगतमा शव निकाल्ने क्रममा धेरै अनुभवी शेर्पा, उच्च हिमाली गाइड र उद्धारकर्मी स्वयं हिमपहिरो, चट्टान खस्ने घटना, अक्सिजन अभाव वा खराब मौसमका कारण ज्यान गुमाइसकेका छन्। पर्वतारोहण विशेषज्ञहरूका अनुसार मृत शरीरलाई सुरक्षित रूपमा झार्ने प्रयास कहिलेकाहीँ जीवित मानिसलाई बचाउने प्रयासभन्दा अझ बढी जोखिमपूर्ण हुन्छ। त्यसैले कठोर निर्णय लिनुपर्दा मृतकप्रति सम्मान व्यक्त गर्दै पनि जीवित मानिसको सुरक्षालाई प्राथमिकता दिइन्छ।
हिमालको अत्यधिक चिसोले मृत शरीरलाई केही घण्टामै ढुङ्गाजस्तै कठोर बनाइदिन्छ। कतिपय शवहरू हिमनदीसँग टाँसिन्छन्, कतिपय गहिरा क्रेभासमा खस्छन् भने धेरैलाई हिमपहिरोले सयौँ वा हजारौँ फिट तल पुर्याइदिन्छ। त्यस्ता शव निकाल्न आइस एक्स, डोरी, विशेष उपकरण र लामो समयसम्म बरफ काट्ने कठिन प्रक्रिया अपनाउनुपर्छ। कतिपय अवस्थामा आधुनिक प्रविधि, अत्याधुनिक उपकरण र अनुभवी टोली हुँदाहुँदै पनि शवसम्म पुग्न सम्भव हुँदैन। आठ हजार मिटरभन्दा माथि हेलिकप्टरको क्षमता पनि अत्यन्त सीमित हुन्छ, जसले उद्धारलाई अझ कठिन बनाउँछ। त्यसैले हिमालले एकपटक आफ्नो काखमा समेटेका धेरै शरीरहरू वर्षौँसम्म त्यहीँ रहिरहन्छन्।
शव उद्धारको अर्को ठूलो चुनौती आर्थिक पक्ष हो। विशेषज्ञहरूका अनुसार हिमालको माथिल्लो भागबाट एउटा शवलाई सुरक्षित रूपमा आधार शिविरसम्म ल्याउन कम्तीमा ६ देखि १० जना दक्ष शेर्पा तथा उच्च हिमाली गाइड आवश्यक पर्छ। उनीहरूले आफ्नै ज्यान जोखिममा राखेर काम गर्नुपर्ने भएकाले यसको लागत अत्यन्त महँगो हुन्छ। एउटा शव उद्धार गर्न करिब ४० हजारदेखि ८० हजार अमेरिकी डलरसम्म, अर्थात् नेपाली रुपैयाँमा करिब ५० लाखदेखि १ करोड रुपैयाँ वा सोभन्दा बढी खर्च लाग्न सक्छ। यदि मृतकको बीमाले यस्तो खर्च नबेहोर्ने वा परिवार आर्थिक रूपमा सक्षम नहुने हो भने शव उद्धार सम्भव नहुन सक्छ। यही कारण धेरै परिवारले चाहेर पनि आफ्ना प्रियजनको शव घर ल्याउन सक्दैनन्।
अर्कोतर्फ, धेरै अनुभवी पर्वतारोहीहरूले आरोहणअघि नै हस्ताक्षर गर्ने वेभर फर्म (Waiver Form) मा एउटा महत्वपूर्ण सहमति जनाएका हुन्छन्। त्यसमा यदि हिमालमै मृत्यु भएमा आवश्यक परे आफ्नो शव हिमालमै छोड्न सकिने उल्लेख हुन्छ। धेरै आरोहीका लागि हिमाल केवल एउटा गन्तव्य होइन, जीवनकै सबैभन्दा पवित्र स्थान हो। उनीहरू हिमाललाई देवत्व, सम्मान र जीवनको सर्वोच्च साधनाका रूपमा हेर्छन्। त्यसैले परिवारको सहमतिमा कतिपय शवहरूलाई मुख्य आरोहण मार्गबाट हटाएर हिउँ वा ढुङ्गाले सम्मानपूर्वक छोपिन्छ, जसलाई कतिपयले ‘आइस बुरियल’ पनि भन्ने गरेका छन्। यो उनीहरूको अन्तिम इच्छाको सम्मान पनि मानिन्छ।
हिमालले मानव सभ्यतालाई साहस, धैर्य, अनुशासन र सीमाभन्दा पर सोच्ने प्रेरणा दिएको छ। तर उसले आफ्नो कठोर नियम कहिल्यै परिवर्तन गर्दैन। आधुनिक प्रविधि, अत्याधुनिक उपकरण, हेलिकप्टर, अक्सिजन प्रणाली र अनुभवी उद्धार टोली हुँदाहुँदै पनि प्रकृतिका केही सीमाहरू पार गर्न सकिँदैन। आज पनि सगरमाथा, के–टु, मनास्लु, अन्नपूर्ण, ब्रड पिक लगायत विश्वका अग्ला हिमालहरूको काखमा सयौँ पर्वतारोही चिरनिद्रामा छन्। उनीहरू आफ्ना परिवारकहाँ फर्कन सकेनन्, तर उनीहरूको साहस, सङ्घर्ष, समर्पण र सपनाले विश्वलाई अझै प्रेरित गरिरहेको छ। हिमालले सबैलाई शिखरसम्म पुर्याउँदैन, तर जसलाई आफ्नै काखमा सदाका लागि राख्छ, उनीहरूको कथा कहिल्यै समाप्त हुँदैन। ती कथाहरू हिमालका हिउँजस्तै अनन्त, मौन र अमर बनेर मानव इतिहासमा सदैव जीवित रहनेछन्।
