ट्रम्प–सी शीर्ष वार्ता : विश्व व्यवस्थाको केन्द्रमा अमेरिका–चीन प्रतिस्पर्धा, अर्थतन्त्रदेखि प्रविधिसम्म कसको प्रभाव बलियो ?

ट्रम्प–सी शीर्ष वार्ता : विश्व व्यवस्थाको केन्द्रमा अमेरिका–चीन प्रतिस्पर्धा, अर्थतन्त्रदेखि प्रविधिसम्म कसको प्रभाव बलियो ?

विश्व राजनीति, अर्थतन्त्र र प्रविधिको भविष्य निर्धारण गर्ने दुई महाशक्ति— United States र China —बीचको प्रतिस्पर्धा अहिले नयाँ चरणमा प्रवेश गरेको छ। अमेरिकी राष्ट्रपति Donald Trump र चिनियाँ राष्ट्रपति Xi Jinping बीचको उच्चस्तरीय वार्ताले विश्वभर चासो बढाएको छ।

यो केवल दुई नेताबीचको भेट मात्र होइन, विश्व अर्थतन्त्र, व्यापार, प्रविधि, सुरक्षा र अन्तर्राष्ट्रिय शक्ति सन्तुलनको दिशालाई असर गर्ने रणनीतिक संवादका रूपमा हेरिएको छ। विशेषगरी व्यापार युद्ध, प्रविधिमा प्रभुत्व, कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), दुर्लभ खनिज, रक्षा खर्च तथा विश्व बजारमाथिको नियन्त्रणका विषयले अहिले अमेरिका–चीन सम्बन्धलाई परिभाषित गरिरहेका छन्।

विश्व व्यवस्थामा कसको प्रभाव ?

दोस्रो विश्वयुद्धपछि अमेरिका विश्वको प्रमुख आर्थिक तथा सामरिक शक्ति बनेको थियो। डलरको प्रभुत्व, सैन्य गठबन्धन, प्रविधि नियन्त्रण र विश्व बैंक–आईएमएफजस्ता संस्थामाथिको प्रभावमार्फत अमेरिकाले दशकौँसम्म एकध्रुवीय विश्व व्यवस्थालाई नेतृत्व गर्‍यो।

तर पछिल्लो दुई दशकमा चीनको तीव्र आर्थिक उदयले त्यो समीकरण बदल्न थालेको छ। उत्पादन, पूर्वाधार, निर्यात, लगानी र प्रविधिमा चीनले उल्लेखनीय विस्तार गरेको छ। चीन अहिले विश्वको दोस्रो ठूलो अर्थतन्त्र मात्र होइन, धेरै क्षेत्रमा अमेरिकालाई चुनौती दिने अवस्थामा पुगेको छ।

अमेरिकाले आफ्नो पहिलो स्थान गुमाउन नचाहने स्पष्ट रणनीति लिएको छ भने चीनले आर्थिक शक्ति र विश्वव्यापी व्यापार विस्तारमार्फत प्रभाव बढाउने नीति अघि सारेको छ। यही प्रतिस्पर्धाले अहिले विश्व राजनीतिलाई दुई ध्रुवतर्फ धकेलिरहेको विश्लेषण भइरहेको छ।

व्यापारमा चीनको वर्चस्व

विश्व व्यापार प्रणालीमा चीनको प्रभाव अत्यन्त बलियो बन्दै गएको छ। सन् २०२४ को तथ्याङ्कअनुसार चीन विश्वकै सबैभन्दा ठूलो निर्यातकर्ता राष्ट्र बनेको छ।

चीनको निर्यात करिब ३.५९ ट्रिलियन डलर पुगेको छ भने अमेरिकाको निर्यात १.९ ट्रिलियन डलर हाराहारीमा सीमित छ। यसले चीनको उत्पादन क्षमता र विश्व बजारमाथिको पहुँच अमेरिकाभन्दा धेरै व्यापक रहेको संकेत गर्छ।

विशेषगरी इलेक्ट्रोनिक्स, मेसिनरी, सौर्य ऊर्जा उपकरण, विद्युतीय गाडी, स्टिल, दुर्लभ खनिज प्रशोधन तथा उपभोक्ता सामग्रीमा चीनले विश्व बजारमा गहिरो प्रभाव बनाएको छ।

अमेरिकाले चीनमाथि विभिन्न कर तथा प्रतिबन्ध लगाए पनि अमेरिकी बजार अझै चिनियाँ उत्पादनमाथि निर्भर देखिन्छ।

व्यापार अधिशेष बनाम व्यापार घाटा

चीनले १ ट्रिलियन डलरभन्दा बढी व्यापार अधिशेष कायम राखेको छ। यसको अर्थ चीनले आयातभन्दा धेरै निर्यात गरेर विशाल विदेशी मुद्रा आर्जन गरिरहेको छ।

उता अमेरिका भने करिब १.२२ ट्रिलियन डलर व्यापार घाटामा छ। अमेरिकाले उत्पादनभन्दा बढी उपभोग गर्ने अर्थतन्त्र निर्माण गरेको आलोचना हुँदै आएको छ।

विश्लेषकहरूका अनुसार चीन उत्पादन–केन्द्रित अर्थतन्त्र हो भने अमेरिका उपभोग–केन्द्रित अर्थतन्त्र। यही कारण चीन विश्वको “फ्याक्ट्री” बनेको छ भने अमेरिका विश्वको “बजार” बनेको छ।

अमेरिका चीनमाथि कति निर्भर ?

अमेरिकाले सन् २०२५ मा चीनबाट करिब ४५३ अर्ब डलर बराबरको आयात गरेको छ। यसको विपरीत चीनले अमेरिकाबाट करिब १४५ अर्ब डलरको आयात गरेको देखिन्छ।

यसले एउटा स्पष्ट सन्देश दिन्छ— चीन अमेरिकी बजार प्रयोग गर्छ तर पूर्ण रूपमा अमेरिकामाथि निर्भर छैन। तर अमेरिकी उपभोक्ता बजार, उद्योग र आपूर्ति श्रृंखला भने अझै ठूलो मात्रामा चिनियाँ उत्पादनमाथि आधारित छन्।

मोबाइल, कम्प्युटर, औद्योगिक पार्टपुर्जा, औषधि उत्पादन सामग्री, सौर्य उपकरणदेखि दैनिक उपभोग्य वस्तुसम्म चीनको प्रभुत्व कायम छ।

यही कारण अमेरिका चीनसँगको व्यापार घाटा घटाउन उत्पादन स्वदेश फर्काउने नीति अघि बढाइरहेको छ। ट्रम्प प्रशासनले “मेड इन अमेरिका” रणनीतिलाई पुनः प्राथमिकता दिएको छ।

१४५ भन्दा बढी देशसँग चीनको व्यापार

चीनले “बेल्ट एन्ड रोड इनिसिएटिभ” (BRI) मार्फत एसिया, अफ्रिका, युरोप र ल्याटिन अमेरिकामा ठूलो आर्थिक पहुँच बनाएको छ।

विश्वका १४५ भन्दा बढी देशसँग चीनको व्यापार सम्बन्ध अत्यन्त बलियो रहेको मानिन्छ। धेरै विकासशील राष्ट्रहरू चीनको लगानी, ऋण, पूर्वाधार र व्यापारमाथि निर्भर हुँदै गएका छन्।

रेलमार्ग, बन्दरगाह, विमानस्थल, ऊर्जा आयोजना र डिजिटल पूर्वाधार निर्माणमार्फत चीनले आफ्नो आर्थिक प्रभाव विस्तार गरिरहेको छ।

अमेरिकाले भने चीनको यो विस्तारलाई रणनीतिक चुनौतीका रूपमा हेरेको छ। विशेषगरी हिन्द–प्रशान्त क्षेत्र, अफ्रिका र दक्षिण अमेरिकामा चीनको प्रभाव वृद्धिले अमेरिकालाई चिन्तित बनाएको छ।

रक्षा खर्च : अमेरिका धेरै अगाडि

सैन्य शक्ति र रक्षा खर्चमा भने अमेरिका अझै स्पष्ट रूपमा अग्रस्थानमा छ।

अमेरिकाले वार्षिक करिब ९५४ अर्ब डलर रक्षा क्षेत्रमा खर्च गरिरहेको छ। चीनको रक्षा बजेट करिब ३३६ अर्ब डलर रहेको अनुमान छ।

अर्थात् अमेरिकी रक्षा खर्च चीनको भन्दा झण्डै तीन गुणा बढी छ।

अमेरिकासँग विश्वभर सैन्य आधार, अत्याधुनिक हतियार प्रणाली, आणविक क्षमता, विमानवाहक युद्धपोत र शक्तिशाली गठबन्धन छन्।

तर चीनले पनि पछिल्लो समय आफ्नो नौसेना, साइबर सुरक्षा, मिसाइल प्रणाली तथा अन्तरिक्ष क्षमतामा तीव्र आधुनिकीकरण गरिरहेको छ।

चीन विकासमा, अमेरिका युद्धमा ?

चीन समर्थक विश्लेषकहरूले अमेरिकाले अत्यधिक स्रोत युद्ध र सैन्य प्रतिस्पर्धामा खर्च गरेको आरोप लगाउँछन्।

उनीहरूका अनुसार चीनले पूर्वाधार, उद्योग, व्यापार र प्रविधिमा लगानी गरेर आर्थिक शक्ति निर्माण गरिरहेको छ भने अमेरिका सैन्य हस्तक्षेपमार्फत प्रभुत्व जोगाउन खोजिरहेको छ।

अमेरिकाले भने चीनको सैन्य विस्तार, दक्षिण चीन सागर गतिविधि, ताइवानमाथिको दबाब तथा साइबर गतिविधिलाई खतरा बताउँदै आएको छ।

विद्युतीय गाडीमा चीनको तीव्र उछाल

हरित ऊर्जा र विद्युतीय गाडी (EV) क्षेत्रमा चीनले उल्लेखनीय सफलता हासिल गरेको छ।

सन् २०२४ मा चीनमा बिक्री भएका नयाँ गाडीमध्ये करिब ५० प्रतिशत विद्युतीय थिए। अमेरिकामा भने यो दर करिब १० प्रतिशत मात्रै रहेको तथ्याङ्कले देखाउँछ।

चीनले ब्याट्री उत्पादन, चार्जिङ पूर्वाधार, सौर्य ऊर्जा र EV प्रविधिमा विशाल लगानी गरेको छ।

विशेषगरी चिनियाँ कम्पनीहरूले कम मूल्यमा विद्युतीय गाडी उत्पादन गरेर विश्व बजारमा प्रतिस्पर्धा बढाएका छन्।

अमेरिका भने चीनको सस्तो EV आयातले आफ्नो अटो उद्योग प्रभावित हुन सक्ने भन्दै चिन्तित छ।

दुर्लभ पृथ्वी खनिज : चीनको रणनीतिक शक्ति

विश्व प्रविधि उद्योगका लागि अत्यन्त महत्त्वपूर्ण दुर्लभ पृथ्वी खनिज (Rare Earth Minerals) मा पनि चीनको प्रभाव अत्यन्त बलियो छ।

चीनसँग करिब ४४ मिलियन टन दुर्लभ पृथ्वी खनिज भण्डार रहेको अनुमान छ भने अमेरिकासँग केवल १.९ मिलियन टन मात्रै छ।

यी खनिजहरू स्मार्टफोन, चिप, ब्याट्री, रक्षा उपकरण, विद्युतीय गाडी र अत्याधुनिक प्रविधिका लागि अत्यावश्यक मानिन्छन्।

यसैले चीनले यदि निर्यात नियन्त्रण कडा बनायो भने अमेरिकी प्रविधि उद्योग प्रभावित हुन सक्ने विश्लेषण हुँदै आएको छ।

अमेरिका अहिले वैकल्पिक आपूर्ति श्रृंखला निर्माण, घरेलु उत्पादन वृद्धि र मित्र राष्ट्रसँग सहकार्य गरेर चीनमाथिको निर्भरता घटाउने प्रयासमा छ।

AI युद्ध : नयाँ युगको प्रतिस्पर्धा

कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) अहिले अमेरिका–चीन प्रतिस्पर्धाको सबैभन्दा संवेदनशील क्षेत्र बनेको छ।

अमेरिकी कम्पनीहरू—जस्तै OpenAI, Google, Microsoft र NVIDIA —AI क्षेत्रमा अग्रस्थानमा छन्।

उच्चस्तरीय चिप, क्लाउड कम्प्युटिङ, AI मोडेल र अनुसन्धानमा अमेरिकाको बलियो पकड छ।

तर चीनले पनि AI क्षेत्रमा ठूलो लगानी गरिरहेको छ। चिनियाँ कम्पनीहरू— Huawei, Alibaba र Tencent —AI तथा डिजिटल पूर्वाधारमा आक्रामक रूपमा अघि बढिरहेका छन्।

अमेरिकाले चीनलाई अत्याधुनिक चिप निर्यातमा प्रतिबन्ध लगाएपछि चीनले स्वदेशी प्रविधि विकासलाई तीव्र बनाएको छ।

विश्लेषकहरूका अनुसार आगामी दशकको विश्व शक्ति सन्तुलन AI प्रतिस्पर्धाले निर्धारण गर्न सक्छ।

आर्थिक मोडलमा ठूलो भिन्नता

अमेरिका र चीनबीचको सबैभन्दा ठूलो अन्तर उनीहरूको आर्थिक ढाँचामा पनि देखिन्छ।

चीनको मोडल

• राज्य–सञ्चालित अर्थतन्त्र
• दीर्घकालीन राष्ट्रिय योजना
• पूर्वाधारमा विशाल लगानी
• निर्यात–आधारित वृद्धि
• औद्योगिक उत्पादनमा केन्द्रित नीति
• रणनीतिक क्षेत्रमा सरकारी नियन्त्रण

चीनले पाँचवर्षीय योजनामार्फत दीर्घकालीन विकास रणनीति लागू गर्दै आएको छ।

अमेरिकाको मोडल

• खुला बजार अर्थतन्त्र
• निजी क्षेत्रको प्रमुख भूमिका
• नवप्रवर्तन र प्रविधिमा प्रतिस्पर्धा
• उपभोग–आधारित वृद्धि
• वित्तीय बजारको प्रभुत्व
• विश्वव्यापी डलर प्रणालीमा निर्भरता

अमेरिकाले पछिल्लो समय उत्पादन उद्योग स्वदेश फर्काउने, कर वृद्धि गर्ने तथा रणनीतिक क्षेत्रमा चीनमाथिको निर्भरता घटाउने नीति लिएको छ।

कूटनीति बनाम शक्ति प्रदर्शन

अमेरिका र चीनको अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध सञ्चालन शैलीमा पनि स्पष्ट फरक देखिन्छ।

अमेरिकाले आफ्नो प्रभाव कायम राख्न सैन्य गठबन्धन, प्रतिबन्ध, रणनीतिक दबाब तथा प्रत्यक्ष हस्तक्षेपसमेत प्रयोग गर्ने गरेको आरोप लाग्दै आएको छ।

इराक, अफगानिस्तान, लिबिया तथा विभिन्न सैन्य अभियानका उदाहरण अमेरिकामाथि आलोचनाको विषय बनेका छन्।

चीन भने आफूलाई “शान्तिपूर्ण उदय” को पक्षधर बताउँछ। उसले लगानी, पूर्वाधार, व्यापार र कूटनीतिमार्फत प्रभाव विस्तार गर्ने नीति अघि सारेको छ।

तर आलोचकहरूले चीनले आर्थिक ऋण, रणनीतिक निर्भरता र क्षेत्रीय दबाबमार्फत प्रभाव विस्तार गरेको आरोप पनि लगाउने गरेका छन्।

ट्रम्प–सी वार्ताको मुख्य एजेण्डा

विश्लेषकहरूका अनुसार ट्रम्प–सी शीर्ष वार्तामा निम्न विषय मुख्य रूपमा उठ्न सक्ने अनुमान गरिएको छ :

१. व्यापार असन्तुलन

अमेरिकाले चीनसँगको व्यापार घाटा घटाउन दबाब दिने सम्भावना छ।

२. कर युद्ध

दुवै देशले एकअर्काका उत्पादनमा लगाएको कर तथा प्रतिबन्धबारे छलफल हुन सक्छ।

३. प्रविधि नियन्त्रण

AI, चिप उत्पादन, 5G तथा डिजिटल सुरक्षामा प्रतिस्पर्धा प्रमुख मुद्दा बन्नेछ।

४. ताइवान

ताइवानको विषय अमेरिका–चीन सम्बन्धको सबैभन्दा संवेदनशील मुद्दामध्ये एक हो।

५. दुर्लभ खनिज र आपूर्ति श्रृंखला

अमेरिकाले चीनमाथिको निर्भरता घटाउने प्रयास गरिरहेको छ।

६. विश्व शक्ति सन्तुलन

विश्व व्यवस्थामा कसले बढी प्रभाव राख्ने भन्ने प्रश्न नै अन्ततः यो प्रतिस्पर्धाको केन्द्रमा छ।

विश्वका लागि यसको अर्थ के ?

अमेरिका–चीन प्रतिस्पर्धाले केवल यी दुई देशलाई मात्र असर गर्दैन। यसको प्रभाव विश्व अर्थतन्त्र, ऊर्जा बजार, प्रविधि, सुरक्षा र विकासशील राष्ट्रहरूमाथि प्रत्यक्ष पर्छ।

यदि प्रतिस्पर्धा नियन्त्रणबाहिर गयो भने विश्व व्यापार प्रणाली विभाजित हुन सक्छ। प्रविधि दुई फरक ब्लकमा बाँडिन सक्छ।

तर सहकार्य कायम रह्यो भने विश्व अर्थतन्त्र स्थिर हुन सक्छ।

यही कारण ट्रम्प–सी वार्तालाई विश्वले गम्भीर रूपमा हेरिरहेको छ।

निष्कर्ष

आजको विश्वमा अमेरिका र चीनबीचको प्रतिस्पर्धा केवल आर्थिक वा व्यापारिक विषय मात्र होइन। यो २१औँ शताब्दीको विश्व नेतृत्व कसले गर्ने भन्ने गहिरो रणनीतिक संघर्ष हो।

अमेरिका आफ्नो ऐतिहासिक प्रभुत्व जोगाउन चाहन्छ। चीन विश्वव्यापी आर्थिक शक्ति र प्रविधि केन्द्रका रूपमा उदाउन चाहन्छ।

एकातिर अमेरिकी सैन्य शक्ति, डलर र उच्च प्रविधिको प्रभाव छ भने अर्कोतिर चीनको उत्पादन क्षमता, निर्यात, पूर्वाधार लगानी र विशाल बजार शक्ति छ।

दुवै देश एकअर्कामाथि निर्भर पनि छन् र प्रतिस्पर्धी पनि। यही जटिल सम्बन्धले विश्व राजनीतिलाई नयाँ मोडमा पुर्‍याइरहेको छ।

अब प्रश्न केवल अमेरिका र चीनबीच को शक्तिशाली भन्ने होइन, आगामी विश्व व्यवस्था कस्तो हुने भन्ने पनि हो।